xung quanh số từ, lượng từ
Vũ Nho
Chuyện tưởng đơn giản, nhưng để ý một tí, thấy cũng có khá nhiều điều vừa rắc rối lại vừa thú vị.
1.
- Số từ là những từ chỉ số lượng và thứ tự của sự vật. Khi biểu thị số lượng sự vật, số từ thường đứng trước danh từ. Khi biểu thị thứ tự, số từ đứng sau danh từ.
- Cần phân biệt số từ với những danh từ chỉ đơn vị gắn với ý nghĩa số lượng.
Đấy là điều ghi nhớ được in trong sách giáo khoa Ngữ văn 6, tập1, trang128, nhà xuất bản Giáo dục 2002.

Thật là khó cho các thầy cô giáo và các em học sinh là làm thế nào để phân biệt số từ với những danh từ chỉ đơn vị gắn với ý nghĩa số lượng.
Giả sử có các từ đôi, cặp, chục, tá là những từ mà không biết có phải là số từ hay danh từ chỉ đơn vị gắn liền với ý nghĩa số lượng. Vậy làm thế nào để phân biệt ?
Xin bày một mẹo nhỏ như sau.
Chúng ta đều biết, theo định nghĩa số từ thì bao giờ số từ cũng có chức năng kép. Nó vừa chỉ số lượng sự vật, nhưng lại cũng có thể chỉ thứ tự sự vật.
Nói một người, nhưng cũng có thể nói người thứ một ( người thứ nhất). Vậy một là số từ.
Tương tự như vậy với hai, ba, bốn, năm...đến số tỉ tỉ...
Bây giờ hãy xét từ đôi.
Nói đôi người ( Anh với tôi đôi người xa lạ - Đồng chí- Chính Hữu). Nhưng không thể nói người thứ đôi. Như vậy đôi chỉ giống số từ có một nửa là khả năng chỉ số lượng. Đôi không có khả năng chỉ thứ tự, do đó đôi dứt khoát không phải là số từ.
Tương tự như vậy, ta dễ dàng suy ra và khẳng định : cặp ( cặp bò, cặp tình nhân...), chục ( chục quả hồng, chục trứng...), tá ( tá khăn mặt, tá bút chì...) đều không phải là số từ.
2.
Trên kia đã nói đến người thứ một tương tự như người thứ nhất. Vậy nhất có phải là số từ hay không? Lại còn nhị ( nhì) nữa. Người Việt mình rất hay nói giải nhất ( thay cho giải một), giải nhì (nhị) ( thay cho giải hai). Vậy nhất, nhị ( nhì) có thỏa mãn định nghĩa là số từ hay không ?
Cái này xin mời các nhà ngôn ngữ học chuyên nghiệp lí giải.
Cứ theo suy luận của tôi thì thời kì chúng ta dùng chữ Hán, số từ đọc theo kiểu Hán Việt cũng rất phổ biến. Bên cạnh một, hai, ba, bốn...Chúng ta còn có cách đếm nhất, nhị, tam, tứ...Dấu vết của điều này hiện vẫn thấy trong một số cách nói quen thuộc : Nhất tâm ( một lòng) Nhị nguyên luận (thuyết nhị nguyên), nhị thức (đa thức có hai số hạng), quá tam ba bận, trà tam rượu tứ, tứ bề trống trải...
Do đó mà nhất, nhị, tam, tứ... cũng là số từ trong tiếng Việt. Người ta dùng thiên về khả năng chỉ thứ tự của chúng. Đặc biệt là trong khi nói về giải thưởng, xếp hạng. Chúng ta nói giải nhất, giải nhì, giải ba, giải tư ( tư đọc trại từ tứ, cũng như nhì là đọc